"СИЙАСИ ТЕРРОР ВЯ АЗЯРБАЙЖАН АЛМАНЛАРЫНЫН ТАЛЕЙИ" КИТАБЫ ЩАГГЫНДА
Тядгигатын бюйцк щиссяси Азярбайжан ССР-ин Дювлят Сийаси Идаряси - Халг Дахили Ишляр Комисарлыьы органларынын бу эцня гядяр йалныз эениш ижтимаиййят цчцн дейил, мцтяхяссисляр, алимляр вя тарихчиляр цчцн дя намялум галмыш, индийядяк ачылмамыш архив материаллары ясасында йазылмышдыр. Монографийанын йазылмасында щямин архив материаллары иля йанашы, айры-айры вятяндашларын сон вахтларадяк цзя чыхармаьа ещтийат етдикляри мцхтялиф шяхси сянядляр, мяктублар, фотошякилляр вя ялйазмалардан да истифадя олунмушдур. Монографийайа юн сюзц ("Алман калонийалары щаггына йени китаб") Бакы Дювлят Университетинин "Азярбайжан тарихи" кафедрасынын мцдири, тарих елмляри доктору, профессор Сцлейман Ялийарлы йазмышдыр. Тядгигат иши эириш, цч фясил вя нятижядян ибарятдир. Биринжи фясилдя (Тарихи очерк) ХIХ ясрин яввялляриндя Алманийанын Вйцртемберг краллыьындан алманларын Азярбайжана кючцрцлмяси чаьдаш елми-нязяри фикрин сцзэяжиндян кечирилир вя тядгиг едилир. Калонийаларын йаранма тарихи, онларын жоьрафи йерляшмяси, щямчинин мцхтялиф тясяррцфат тяшкилатларынын йаранмасы эюстярилмишдир. Бунунла бярабяр мцхтялиф заводлар, ун дяйирманы, дямирчи, рянэсаз, дцлэяр, фургон вя диэяр емалатханалар тикмиш ири вя орта сащибкарларын адлары бярпа едилмишдир. Бу фясилдя, щямчинин, АДР щюкумятинин милли азлыглара, о жцмлядян алманлара мцнасибятиндяки демократик сийасяти ажыгланмышдыр. Архив материалларындан алынмыш конкрет фактларла алман ящалисинин Азярбайжан дювлятчилийинин мцстягиллийинин мцдафияси уьрунда мцбаризяси (щям АДР, щям дя Совет Азярбайжаны дюврцндя) эюстярилмишдир. Динин, мядяниййятин инкишаф вя тящсил азадлыгларынын щяйата кечирилмяси йолунда Азярбайжан щюкумятинин йаратдыьы мцнасиб шяраит гейд олунмушдур. Бу фясилдя «Конкордийа» алман кооперативинин йаранма вя фяалиййят тарихиня мцщцм йер айрылмышдыр. Фясилин сонунда Азярбайжандакы алман ящалисинин статистик эюстярижиляри, мцгайисяли тящлили вя алман топонимляринин совет дюврцндя нежя дяйишдирилмяси (ясасян руслашдырылмасы) эюстярилмишдир. Террор вя онун щяйата кечирилмя методлары адланан икинжи фясилдя алман ящалисиня гаршы олан сийаси репресийанын мигйасыны, тарихини якс етдирян Азярбайжан ССР ДСИ-ХДИК-ин мяркязи апаратынын директив сянядляри, динж ящалийя гаршы жинайятлярин иштиракчылары вя тяшкилатчылары щаггында верилмиш материаллар тяшкил едир. Мцяллиф Азярбайжана эючмцш эялмя ермянилярин алман калонийачыларына гаршы мцнасибятляриня аид архив материалларыны системляшдирмиш вя цмумиляшдирмишдир. Тядгигат ишиндя щакимиййят органларынын жязаландырма фяалиййятиндя партийа-совет органларынын ермяни амилиндян истифадя етмяк сийасяти ачыгланмышдыр. Ейни заманда китабда алманларын шяхси ямлак вя Азярбайжандакы алман мцяссисяляринин инвентарынын дювлят сойьунчулуьу, щямчинин 30-жу иллярдя кцтляви щябсляр вя 1941-жи илдяки там депортасийадан сонра язизляринин ахтарышы нцмуняляри эюстярилир. Тядгигатда илк дяфя олараг, репрессийаларын мигйасы вя Азярбайжан алманларынын ажы талейи барядя дцзэцн информасийа верилир. Тядгигата ялавя кими юз яксини тапан Азярбайжанда йашайан алманлар щаггында биографик мялуматларын актуаллыьы вя дяйярлилийи ондан ибарятдир ки, гощум вя доьмаларынын бюйцк яксяриййяти онилликляр бойу репрессийа едилмишлярин талейиндян бихябяр олмушдур. Мцяллифин Алманийада олдуьу дюврдя эюрцшляр кечирилмишдир ки, орада да китабда мялумат верилянлярин гощумлары бу информасийаны илк дяфя билдикляри, бязи щалларда ися юз гощумларынын тядгигатда дярж олунмуш олан йеэаня фотошякиллярини индийядяк эюрмядиклярини гейд етмишляр. Цчцнжц фясилдя (Алманийада ялагяляри олан азярбайжанлылар НКВД мящкямяси гаршысында) Алманийада тящсил алмыш азярбайжанлыларын "калонийасы" иля Азярбайжандакы алман калонийасынын тарихи арасында ялагя излянилир. Тядгигатда АДР милли щюкумятинин эюндяриши ясасында Алманийада охумуш вя эери гайытдыгдан сонра мцтяхяссися чеврилян азярбайжан миллятиндян олан вятяндашларын адлары вя биографийалары бярпа едилмишдир. Сонрадан онларын бюйцк яксяриййяти ССРИ жяза органлары тяряфиндян "алман жасуслары" кими репрессийа едилмишдир. Щямчинин Миллятчи цсйанкар тяшкилаты, Азярбайжан Милли Партийасы, Азярбайжан Милли Мяркязиндя иштиракына эюря иттищам олунан вятяндашларын йцздян чох истинтаг иши юйрянилмишдир. Истинтаг ишляриня эюря, бу тяшкилатларын мягсяди азярбайжанда совет щакимийятини девирмяк вя ССРИ тяркибиндян чыхараг мцстягил республика йаратмаг олмушдур. Бязи азярбайжанлыларын вя аламнларын истинтаг ишляриндя онларын Алманийада йашайан азярбайжанлы мцщажирлярля, о жцмлядян М.Я.Рясулзадя иля ялагяляри эюстярилмишдир. Монографийада миндян артыг Азарбайжанда йашайан алманларын биографик эюстярижиляри, онларын йахын гощумларына да мялум олмайан айры-айры фактлар илк дяфя цзя чыхарылмышдыр. Щямин сийащылар буэцн Азярбайжан алманлары тяряфиндян бир мялумат китабчасы кими истифадя едиля биляр. Китабда щямчинин Азярбайжан алманлары няслинин бу эцнкц нцмайяндяляринин мцяллифя цнванладыглары бир нечя мяктуб да дярж едилмишдир. Китабын нятижя щиссясиндя мцяллифин эялдийи гянаятляр цмумиляшдирилмишдир. Китабын йайылмасындан сонра (ясасян Алманийа вя Азярбайжанда) мцяллиф мцхтялиф елми-тядгигат мяркязляриндян мцсбят ряйляр алмышдыр. Щазырда Азярбайжанын щцдудларындан кянарда йашайан Азярбайжан алманларынын хяляфляриндян алынан мяктублар хцсусиля гиймятлидир. Мцяллиф мювзунун мцзакирясиндя иштирак едяжяк, "Сийаси террор вя Азярбайжан алманларынын талейи" китабы щаггында юз ряйлярини, арзуларыны билдиряжяк бцтцн шяхсляря миннятдарлыьыны чатдырыр. Ялагя: jafarli@azerin.com. Мцндярижат
Мцяялиф китабын тякрар няшри вя ясярин Азярбайжан, алман, йахуд инэилис дилиндя чап олунмасы, тядгигат ишляринин давам етдирилмяси цчцн йардымчы ахтарыр. МЦЯЛЛИФ ЩАГГЫНДА
тарих елмляри намизяди Телефон: +994/50/ 313-26-00 Бакы Дювлят Университети, тарих факцлтяси. Ихтисасы: тарихчи, тарих мцяллими. Бакы Дювлят Университети. Аспирантура. Ихтисасы: Вятян тарихи. ДИЛЛЯРИ БИЛМЯСИ Китаблар Топлулар Гязет вя jурнал мягаляляри
Азярбайжанда алман калонийачыларынын щяйат вя фяалиййят таирхи. Азярбайжан алманларынын талейи ян йени тарихдя. Азярбайжандакы кечмиш алман мянтягяляриндя алман тикинтиляри. Азярбайжанлыларын вя Азярбайжан алманларынын мцщажирят талейи - биринжи дцнйа мцщарибясиндян сонра. Азярбайжан мцщажиряти жянуби Гафгазда совет щакимиййяти гурулдугдан сонра. Икинжи дцнйа мцщарибяси илляриндя Азярбайжан щярби ясирляри вя мцщажиряти. |